DREAM / The Prime Minister resigns and wakes up under the Parisian bridge!

 Kliko këtu për të tjera
Voxpress:

Boys from Shkodra high school, Dario and Qemali

2023-01-26 11:32:54Pikëpamje SHKRUAR NGA MONIKA STAFA

Boys from Shkodra high school, Dario and Qemali

The genesis of everything is related to the fact that being Jewish in Germany was considered a crime.

But this was not immediately understood by them. Many of them did not even intend to leave. They believed that everything was a misunderstanding and would be resolved soon. And so for several years they had not had the courage to leave their country. Jews had been living in Europe for centuries, setting up their own businesses since before the unification of Germany. Many wars had passed and they were still standing strong.

But Hitler would push his project further with the name that seemed to exterminate an entire world at once: FINAL SOLUTION.

In the fall of 1938, the Jews of Europe were being expelled from the country. They were trapped in Poland, forcing them to abandon the life they had built for years with only a suitcase. They left behind not only material goods but also their lives, the memories of a whole world. What can be needed to fit in a single suitcase in these castes?

For the weak, especially the elderly, it was like burying them alive. Most of you had nothing to do with Poland or its language. What would happen to them? The separations had happened without having time to say goodbye to each other. The neighbors had quietly left and hadn't been seen for weeks. Some had left their wives and children to try to find difficult ways of survival.

They never came back.

Others kept their troubles to themselves. Without bothering anyone. In the second half of this year, requests for escape had increased. Hitler had issued another decree; the letter J would be stamped for every Jew with a German passport.

Staying longer in Germany was like signing a death sentence. The world had closed its eyes. Inside the Reich, but also outside, there was no longer any institution that could protect the Jews. The circle was closing fast. Until a year ago there was still a glimmer of hope that it might survive, but 1938 removed all doubts.

Life had now changed for all but the Jews completely.

Hitler had become a god who decided the fate of millions of Jews. The nation of Goethe had converted to the nation of Gëbels.

Po c’bëhej në cepin e fundëm të Ballkanit? Në vendin e vogël me emrin Shqipëri që askush nuk e njihte derisa rreziku erdhi te dera?

Shqipëria kishte pak hebrenj deri në fillim të luftës. Ata jetonin bashkarisht me shqiptarët pa ju cënuar asnjë e drejtë. Ardhjet e tyre nga Europa ishte ndarë në disa faza që gjithmonë lidhej me dëbimet prej ndonjë prijësi të paudhë.
Hebrenjtë e emigruar vecanërisht ata ashkënazi që erdhën në brigjet shqiptare gjatë shek. të 18-të dhe 19-të u sollën shqiptarëve kryesisht kulturë me ushqimet e shijshme të tyre, me muzikën dhe letërsinë gjithashtu, sidomos atë biblike.

Mozaikët, sinagogat apo dhe simbolet natyrorë gjendur nëpër objektet arkeologjike e dëshmojnë këtë.

Kishin vazhduar kështu me shekuj. Tani kish ardhur koha e rrezikut. Shqipëria ishte pushtuar nga Rajhu. Të shpërndarë në shumë qytete të Shqipërisë, ata të hershmit por dhe ata që kishin mbërritur gjatë viteve të rrezikut jetonin të qetë, por në fshehtësi.

Monarku shqiptar, Ahmet Zogu ish treguar bujar me ta. Arsyet janë komplekse. I kish pajisur të gjithë ata me dokumente dhe viza tranzitore duke u shpëtuar atyre jetën.

Por jo të gjithë ia dolën.

Dario Zhak Arditi është njëri prej tyre. Dario dhe familja e tij prej gjashtë anëtarësh jetonin në Shkodër. Emrin e tij unë e gjeta gjatë kërkimeve të mia në listën e shpallur “dëshmorë” të atyre hebrenjve që morën pjesë aktive në luftë si komunistë.

Ai studioi në një klasë me Qemal Stafën në Gjimnazin e Shkodrës dhe të dy ishin miq të ngushtë. Ishte një violinist i talentuar dhe këtë pasion, ai ia mësoi edhe shokut të tij të librave, Qemalit.

Sot ajo violinë të cilën ne e kemi parë dikur cdo 5 Maj në Muzeun Kombëtar në pavionin e luftës, gjendej aty pikërisht prej dashurisë që të dy miqtë patën për këtë instrument. Dhe jo vetëm.

Nuk e di nëse ende gjendet violina aty në atë pavijon, e hershmja por dhe ndonjë e re që mund të shërbejë si simbol kujtese. Sic inspektorët kur rindërtuan pavijonin e luftës bënë me jelekun e Qemalit, të vogël aq sa t’i shkojë për shtat trupit të një fëmije, por jo një të riu 22- vjeçar që derdhi një kovë gjak në betejën për të shpëtuar shokët dhe veten, e jo ashtu sic thonë ‘trushkulurit’ e arkivave, të ikte si një frikacak. Por kjo është një histori tjetër.

Ka çudira në këtë vend dhe ato s’mbarojnë.

Dario Zhak Arditi ishte gjithashtu dhe drejtues i orkestrës së  gjimnazit të Shkodrës. Qemali e afroi atë me lëvizjen komuniste dhe idealet e majta europiane mbetën frymëzimi i tyre deri në fund të jetës, megjithëse të dy vinin prej familjesh borgjeze.

Dario e vuajti shumë humbjen e shokut të tij, Qemalit. Ai e adhuronte atë. Të dy shpesh gjendeshin në biseda mbi filozofinë, muzikën, artin dhe politikën. Por dhe ai vetë pati një fat tragjik. Duke qenë komunist, aktiv me grupin e Shkodrës, atje ku Qemal Stafa e kish përfshirë, nuk kish mbetur pa rënë në sy të agjentëve të fashizmit. Kjo u bë shkak për përndjekjen e tij.

Papritur Dario Arditi u kap në befasi nga nazistët. Që këtej ai u çua në kampin famëkeq të Prishtinës, ku dhe u masakrua barbarisht.

Shumë zëra priren ta përdorin arrestimin e Darios nga gjermanët me arsyen se ai ishte hebre. Por kjo nuk është e vërtetë. Fqinjë të tyre tregojnë se Arditët nuk u dëbuan si hebrenj nga qyteti. Por dhe gjatë një bisede që kam bërë me Sara Arditin, nuse në familjen e Arditëve të Shkodrës (sot ajo jeton në Izrael), thotë se Arditët kishin ndërruar fe dhe ishin kthyer në ortodoksë. Kapja dhe deportimi i tij për në kampet e përqendrimit ka të bëjë me prirjet komuniste të Dario Arditit, i cili kish fituar bindje të tilla që kur Shqipëria ishte pushtuar nga Italia Fashiste.

Hebrenjtë e rrezikuar nuk qëndruan të gjithë të fshehur në pritje të çlirimit nga rreziku nazist. Kishte dhe nga ata që u rreshtuan kundër pushtuesit të huaj në Shqipëri, kryesisht ata që quheshin ndryshe hebrenjtë rezidentë meqenëse territorin shqiptar e njihnin më mirë.

Dario ishte vetëm një prej dhjetrave. Shumë më vonë atij ju akordua statusi i dëshmorit. Por kjo vetëm pas viteve ’90. Arsyen për këtë ua them njëherë tjetër.

E gjithë kjo kohë ka qenë e mbushur me ndjesë dhe fshehtësi. Është një gjë të dish se dikush ka qenë në ferr, dhe tjetër gjë është ta kesh atë njeri përballë.

Si kryqëzohen historitë e tyre?

Kur bisedoja me ta më së shumti sytë i fiksoja mbi parakrahët e tyre. Më pas ata më shkonin insiktivisht nëpër muret e dhomës.

Ku janë fotografitë? Ishin verbuar njerëzit atëherë vallë? Mos kishin humbur mendjen? Herët a vonë ata duhet të zgjoheshin.

Por njerëzit nuk u zgjuan.

Dhe në mesin e kësaj vorbulle dicka më kthente përsëri në realitet.

Disa kur dolën nga ato kampe zgjodhën të mos e tregojnë historinë e tyre ndaj dhe unë më së shumti zgjodha të mos i pyes kur e shihja se ata lëndoheshin.

Hitler succeeded. He managed to exterminate more than 6 million Jews.

But why? What would this sacrifice serve for?

Do you have an answer?


Në përputhje me standarded JTI

story

 Read
Monika Stafa / 2023-01-14 13:26:56Point of Views

Video

SHIKO KANALIN NE YOUTUBE
×