DREAM / The Prime Minister resigns and wakes up under the Parisian bridge!

 Kliko këtu për të tjera
Voxpress:

Landscapes of three cities of Southern Illyria in the reliefs of Emperor Trajan's column in the Roman Forum

2025-02-16 16:17:50Histori SHKRUAR NGA EDUARD SHEHI
Landscapes of three cities of Southern Illyria in the reliefs of Emperor
Landscapes of three cities of Southern Illyria in the reliefs of Emperor Trajan's column in the Roman Forum

Thousands of Albanians visit Rome every year, but very few know that the column erected by Emperor Trajan in the Roman Forum contains landscapes of ancient Illyria.

In 113 AD, the emperor Trajan (98-117) erected a gigantic column in the Roman Forum, which would serve both as a monument to himself and as a memorial to his work. This column depicted in 155 reliefs carved in a continuous spiral the history of Emperor Trajan's two military campaigns against the Dacians. Over the centuries, the greatest interest of scholars has focused on the reliefs surrounding the column and their interpretation. The architectural details of these reliefs have been at the center of a long debate, based on the question of whether the monuments depicted on the column really existed or were creatures of artistic fantasy. Starting in the 1920s, scholars first proposed that the depiction of the monuments of the major cities depicted on the column was most likely accurate, while places of secondary importance were not presented with the same accuracy. From this moment, scholars are divided into two groups, accepting or rejecting the authenticity of the real existence of the monuments. Over the decades, scholars have sometimes expressed their support for the use of abstractions and fantasy in the composition of the scenes, and sometimes that there are clear aspects of realism for the most important scenes, related to architectural elements and military details. Despite opposing opinions, even the group that rejected the authenticity of the monuments, at least in one representation, in scene 99, was forced to accept that the bridge depicted there really existed and was the one between Drobeta and Ponte in Romania, also known from other historical and archaeological sources. Likewise, the real appearance of the port of Brindisi and the monuments around it was also accepted. Consequently, based on this fact, relevant studies have analyzed the possibility that the monuments depicted, not only those of the main cities, really existed. [1]

Such theoretical concepts will continue to be the subject of discussion in the future, influenced by the personal beliefs and academic background of the researchers. What remains widely accepted is the fact that it depicts some monuments that actually existed. Therefore, starting from these real examples in the reliefs of Trajan's Column, we undertook the study to assess whether we could also identify landscapes from the cities of Southern Illyria.

As is generally accepted, the carved reliefs are organized in a chronological order: the crossing of the Danube and the operations of the First Dacian War (101–102 AD); the crossing of the Adriatic and the Balkans, followed by the operations of the Second Dacian War (105–107 AD). As such, deciphering the details of the reliefs constitutes an extraordinary source of information on the places where Emperor Trajan and his army actually marched.

One of the most discussed issues is related to the itinerary followed by the emperor Trajan to head towards the eastern borders of the Empire. The starting point of all scholars was related to the identification of the Italian port from which the departure took place. However, the only moment of departure from Italy depicted in the relief is that of the Second Dacian War, after the departure from Rome on 4 June 105. This scene provides important information for the identification of the port: a water line surrounded by a strip of land (identified as the port area), at one corner of which stands a triumphal arch with three male sculptures on it; to its left appears a temple and to the right a construction site.

Some scholars have proposed an identification with Ancona, identifying the temple with that of Venus and the arch with that of Trajan. This approach has led to a series of proposals for the ports of landing, starting first with the port of Salona or Zadar, as well as the city of Sirmium. Another conjecture, always taking Ancona as the starting point, has been expressed for the ports of Pola-Trieste-Grado/Aquileia, or Ravenna-Aquileia-Trieste. In another proposal, it was said that the emperor Trajan, after landing at Zadar, traveled south, from the ports of Dalmatia to Lezha, and then followed the land route to Naissus.

Another, less supported, hypothesis proposed a more complex route to the Black Sea, identifying cities with Roman settlements along the Danube.

A third view, which has gained popularity among scholars, rejects Ancona as the port of departure, since the triumphal arch there was built in 114–115, after the emperor's departure for the Second Dacian War in 105. Furthermore, being a dedication to Trajan by his sister and wife, this monument does not fit with the presence of the three male sculptures. Consequently, Ancona was not the one used as a backdrop by the sculptor. Instead, scholars have identified the triumphal arch with the one built in honor of Augustus in Brindisi, as well as the other monuments depicted around the Italian port of departure.

With the change of the port of departure, the port of landing also changes. However, even researchers who identify Brindisi as the point of departure speculate on different directions to reach the lands of Southern Illyria.

Durrës as the port of disembarkation, from where Trajan and his army moved towards Lezha; Durrës as the port of disembarkation, but continuing by land towards the interior of the Balkans, via the Via Egnatia.

Një tjetër studim favorizon zbritjen në Apoloni, pasi largësia mes saj dhe Brindisit ishte më e shkurtër. Më pas udhëtimi ka vazhduar me rruge tokësore drejt Durrësit, Lezhës dhe më pas Naissus. Një mendim i fundit propozon zbritjen në Apoloni, kryerje të përkushtimeve në Durrës, dhe udhëtimin drejt Naissus duke shmangur Lezhën.

Pavarësisht këtyre hamendësimeve, deri më tani nuk është kryer ndonjë krahasim midis elementëve arkitektonikë të monumenteve të gdhendura në kolonë dhe të dhënave arkeologjike mbi strukturat e qyteteve përkatëse të Ilirisë së Jugut, siç është bërë në rastin e qytetit-port italian të Brindisit. Për këto arsye ne realizuam një studim të detajuar, duke marrë për bazë të dhënat e njohura nga kërkimet arkeologjike në qytetet Apoloni, Durrës dhe Lezhë, e duke i krahasuar relievet e kolonës në rendin që përkon me zbarkimin në Ilirinë e Jugut, nga jugu drejt veriut. Teksti që po paraqesim është një përmbledhje e shkurtër studimit në fjalë.

Apoloni: zbarkimi dhe hyrja në qytet (skenat 80-85)

Landscapes of three cities of Southern Illyria in the reliefs of Emperor
Zbritja në portin e Apolonisë

Pas nisjes nga Brindisi, flota romake paraqitet në lundrim drejt bregut tjetër. Porti i mbërritjes shfaqet me një harkadë, mbushur me banorë të qytetit në pritje të perandorit. Në plan të parë shfaqet një ndërtesë me çati me tjegulla brenda një strukture me portik, që mund të identifikohet si një tempull hipaethral.

Në skenat 81-82 perandori Trajan ka hyrë tashmë në qytet, dhe para tij gjenden përfaqësuesit e elitës qytetare. Një grup tjetër qytetarësh është i vendosur përballë tyre, duke kaluar mbi një strukturë të ngjashme me një urë ose një mol të harkuar. E gjithë ceremonia zhvillohet përpara një portiku të zbukuruar me kolona dhe kapitele korintike, i mbuluar me çati. Brenda portikut ravijëzohet tempulli i gdhendur edhe në skenën pararendëse, prej të cilit janë të dukshme tashmë vetëm tympanoni dhe çatia. Pozicioni i tij qartazi ishte në një nivel më të ngritur sesa porti lumor. Në këndin e djathtë shfaqet përsëri një pjesë e portit, e përfaqësuar nga dy anije bireme. Midis procesionit dhe anijeve ngrihet një strukturë rrethore, trekatëshe, ndoshta një far.

Skenat 83-85 i takojnë të njëjtës ceremoni brenda të njëjtit qytet. Në pjesën qendrore shfaqet perandori, përpara të cilit zhvillohet një sakrificë, pranë dy altarëve. Në këndin e djathtë, është i dukshëm një mur mbrojtës me një portë dhe mbi mur shfaqen dy legjionarë.

Monumentet e dukshme që mund të krahasohen me struktura të njohura nga Apollonia janë porti dhe tempulli. Porti paraqitet me një formë të harkuar, me anije të gdhendura në të dy anët. Apolonia kishte një port lumor dhe anijet duhej të ndiqnin meandret e lumit për të arritur në mol. Një koncept i  tillë përkon shumë mirë me formën se si relievet paraqesin anijet pranë portit. Pozicioni i portit të Apolonisë është dokumentuar nga gjetja masive e blloqeve të gurta poshtë kodrës së Shtyllasit, që përputhet shumë mirë me pozicionin e molit në relievin e kolonës. Ndërsa pozicioni i tempullit në reliev përputhet me atë të tempullit të Shtyllasit. Ky kombinim port-tempull do të duhej të përfaqësonte çdo paraqitje të mundshme të portit të Apolonisë.

Procesioni që hyn në qytet përmes një porte të thjeshtë mund të lidhet me gjendjen e rrënuar të fortifikimeve të Apolonisë në fillim të shek. II pas Kr., pasi nuk kishte më nevojë të mirëmbaheshin kështjellat në kuadër të Paqes Romake. Ndërsa fortesa e vogël në skenën 85, e cila lartësohej brenda në qytet, përputhet shumë mirë me akropolin ushtarak në kodrën 101 m të Apolonisë. Territor ky i njohur nga gërmimet arkeologjike si një pozicion i mbrojtur me mure masive.

Durrësi: ndërtesa publike në breg të detit (skena 86)

Landscapes of three cities of Southern Illyria in the reliefs of Emperor
Zbritja dhe vizita në Durrës

Kalimi drejt një qyteti tjetër kuptohet qartazi nga gdhendja e elementëve arkitektonikë që ravijëzojnë një tjetër port. Procesioni i udhëhequr nga perandori kalon nëpër një mol të gjatë, me një strukturë harkore mbi nivelin ujor. Në të majtë, shoqëruesit e perandorit zbresin nga një anije. Në të djathtë paraqiten disa qytetarë tek drejtohen për nga perandori. Në sfond duken monumentet e një qyteti, ku ndërtesa më tërheqëse përfaqësohet nga një fasadë komplekse. Në këtë rast diskutohen dy interpretime të ndryshme: një hark triumfi me hyrjen kryesore të mbuluar me qemer e zbukuruar me kolona jonike dhe në sfond shkallët e një teatri. Interpretimi i dytë e konsideron këtë strukturë si një teatër me ballinë monumentale. Në të majtë të këtij monumenti ndodhet një kolonadë në stilin korintik. Më tej në sfond një mur mbrojtës me një portë të madhe tregon se skena zhvillohet brenda mureve të qytetit. Pas fortifikimeve, janë të dukshme harqet e një ujësjellësi dhe një fragment anijeje në sfond.

Në të djathtë të skenës duken struktura të tjera: një ndërtesë dykatëshe, e pasuar nga një tempull me një fronton të ngritur mbi katër kolona; një ndërtesë dykatëshe me çati, me kolona në katin përdhes dhe dritare në katin e parë. Skena përfundon me një mur mbrojtës.

Kompozimi i skenave përkatëse tregon qartë topografinë e një gadishulli, ndërtuar në një kodër, i pajisur me një fortifikim në formë gjysmërrethi, dhe një mol të gjatë në bregdet. Topografia e Apolonisë nuk ka asnjë lidhje me atë që paraqitet në reliev. Porti lumor i qytetit ndodhej shumë larg nga zona monumentale. Ndërsa Durrësi antik ishte ndërtuar mbi një gadishull, i hapur drejt detit, i mbrojtur nga një fortifikim gjysmërrethor. Paraqitja e detit në skenën e kolonës dhe vendosja e anijes së dytë në këndin e sipërm të majtë japin të njëjtin imazh si topografia e gadishullit të Dyrrachium.

Forma e paraqitjes se mureve fortifikuese në reliev tregon për një planimetri të harkuar që zbret nga kodrat drejt fushave, pranë bregdetit. Pjesa perëndimore e fortifikimeve të periudhave para-romake dhe romake të Durrësit është shumë e ngjashme me imazhin e relievit.

Pozicioni në të cilin paraqitet ujësjellësi në reliev, poshtë kodrave, përputhet shumë mirë me ujësjellësin e vogël të Durrësit. Ai fillonte në pjesën veriore të kodrave dhe vazhdonte drejt jugut, deri sa hynte në qytet. Një pozicion shikimi nga bregdeti i Gjirit të Durrësit do të duhej të skiconte të njëjtin imazh si është gdhendur në relievin e kolonës së Trajanit.

Çështje më vete përbën kompleksi monumental në qendër të skenës së gdhendur. Nëse ky kompleks do të shikohej si një teatër dhe hark triumfi, do shfaqte shumë ngjashmëri me harkun dhe odeonin e Apollonisë. Portiku në të majtë të tij do të ngjasonte po ashtu me stoan me 17 nishe të Apollonisë. Por, detajet arkitektonike kanë dallime të dukshme me monumentet Apolonisë. Mbi të gjitha, pozicioni topografik i të gjithë skenës e eleminon identifikimin me këtë qytet. Megjithëse në Durrës ende nuk është zbuluar se ku gjendej teatri antik, ne kemi hedhur tashmë një mendim se ku duhet kërkuar, në një zonë që fatmirësisht i ka shpëtuar dëmtimeve masive dhe pret kazmën e arkeologut. Bëhet fjalë për shpatin e kodrës në lindje të Sheshit Liria, që gjendet përballë gjirit detar, shëmbellyer për nga vendosja me relievin e kolonës.

Lezha antike: nga lundrimi detar në rrugë tokësore (skenat 87-89)

Skena që simbolizon një tjetër lundrim detar fillon me një anije me vela të ankoruar pranë një peisazhi shkëmbor. Perandori, së bashku me shoqëruesit e tij, paraqitet përballë një qyteti të fortifikuar, prej të cilit dallohen dy mure të lidhura me kënd të drejtë mes tyre. Në dy faqet e mureve fortifikuese dallohen dy hyrje. Hyrja kryesore, e vendosur në të djathtë, është një strukturë monumentale me dy kanate. Në të majtë, në linjën tjetër të murit fortifikues ndodhet një hyrje e dytë, por shumë më e thjeshtë. Brenda mureve dallohet një portik me një strukturë qendrore dhe një ndërtesë me çati dhe dy dritare. Jashtë mureve, në të dyja anët, shihen të tjera ndërtesa. Në të majtë ndodhet një ndërtesë e vogël, në të djathtë, afër hyrjes kryesore të fortifikimeve paraqitet një ndërtesë dykatëshe në pamje ballore.

Në këndin e djathtë të skenës, perandori dhe shoqëruesit e tij paraqiten tashmë mbi kuaj, tregues i qartë i fillimit të një udhëtimi nëpërmjet rrugëve tokësore, me qytetin e fortifikuar në sfond.

Peizazhi shkëmbor pranë bregdetit, ku ndodh zbarkimi, përputhet mjaft mirë me pozicionin e propozuar nga studiuesit për portin detar të Lezhës antike. Bazuar në studimet gjeologjike, ky port është identifikuar në një gji të vogël midis dy kodrave shkëmbore, jo shumë larg qytetit, pranë ish-stacionit të dikurshëm hekurudhor.

Gërmimet arkeologjike kanë treguar se në pjesën e poshtme të qytetit fortifikimet kishin një formë drejtkëndore. Muret kishin tre porta – dy prej tyre, ajo veriore dhe ajo jugore, ishin përballë njëra-tjetrës, të lidhura me një rrugë; hyrja e tretë ishte në perëndim, duke krijuar një lidhje midis qytetit dhe portit lumor. Porta jugore, e zbuluar plotësisht, është më e madhja dhe më e mbrojtura, me një korridor të gjatë të mbrojtur me dy kulla jashtë dhe dy brenda. Pozicioni i përgjithshëm i fortifikimeve në kolonën e Trajanit është shumë i përafërt me konfigurimin e qytetit të poshtëm antik të Lezhës. Nëse do të vendoseshim në këndin jugperëndimor të tij, pranë lumit Drin, tek shkallët e bibliotekës së qytetit, do të kishim të njëjtin kënd pamjeje me relievin e kolonës së Trajanit.

Vendndodhja e një ndërtese të madhe jashtë mureve, pranë portës jugore, është një tjetër ngjashmëri mes realitetit dhe kolonës. Pikërisht në atë pozicion, jashtë mureve, janë ende të dukshme sot në Lezhë termat publike, të gërmuara në vitet 70 dhe që vazhdojnë të jenë të vizitueshme.

* * *

Synimi i krijuesve të këtyre skenave ishte i dyfishtë në formën e zgjedhur për paraqitjen e qyteteve-porte. Artistët kanë synuar një identifikim të qartë midis porteve të ndryshme duke përshkruar pozicionet e tyre me dallime të qarta gjeomorfologjike dhe duke zgjedhur monumentet më të spikatura të qyteteve reale që ishin pjesë e udhëtimit të perandorit. Prandaj do të merrte kuptim edhe paraqitja reale e tre qyteteve të Ilirisë Jugore në frizin e kolonës, përmes elementëve kryesorë që i dallonin nga njëri-tjetri.

Duke e përmbledhur propozimin tonë në formë të shkurtuar, rrugëtimi i Trajanit ka filluar me kapërcimin e Detit Adriatik dhe zbarkimin në Apoloni. Më pas një udhëtim detar nga jugu në veri me dy ndalesa. Se pari në Durrës, dhe pas një vizite në qytet udhëtimi ka vazhduar drejt Lezhës. Nga këtu perandori Trajan është nisur drejt brendësisë së Ballkanit, në drejtim të Nishit, duke ndjekur luginën e lumit Mat.

There will always be scholars who will point out that the attempt to identify similarities between real cities and the topographical positions depicted in the scenes is a “strained reality”, and that we are attributing city names to artistic representations that were not based on real examples. However, even taking this aspect into account, the finding of some significant similarities with three consecutive Illyrian cities outweighs the tendency to “strain reality”. There are more similarities than discrepancies that link the identification of the three Illyrian cities with the compositions of the scenes representing the second journey of the emperor Trajan to Dacia. We therefore believe that the individual details known in these cities, when analyzed separately, may seem accidental and consequently worthless. But when the different scenes of the journey follow a comprehensible order and the recognition of one settlement is supported by the recognition of others in subsequent scenes, then these details take on a considerable importance that cannot be neglected.

[1] For the full study, see: E. Shehi, « Three South Illyrian Cities on the Column of Trajan? », Bonner Jahrbücher 223, 2023, p. 173-209./ BIRN

Galeria fotografike (
)


Në përputhje me standarded JTI

Video

SHIKO KANALIN NE YOUTUBE
×